ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨੇ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (1761–1823) ਸ਼ੌਰਤ, ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਮੁਖੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ, ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀ ਸਾਰਭੌਮਤਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਰਿਹਾ। ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ।
ਜਨਮ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਦੀਖਿਆ
ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ 1761 ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਪਿੰਡ ਧਾਲੀਵਾਲ ਸੀਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਿਸ਼ਾਨਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੰਗੀ ਗੁਣ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪ੍ਰੇਮ ਵੱਸ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਨੈਣਾ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਜੋ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਮੁਖੀ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਘੋੜਸਵਾਰੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ।
ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਤੇ ਮੁਗਲ ਹਾਕਮ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। 1800 ਵਿੱਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸਰਬਤ ਖਾਲਸਾ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੁੱਢਾ ਦਲ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਦੋਹਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਬਣ ਗਏ।
ਜਥੇਦਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਆਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ’ਤੇ ਵੱਖਰਾ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪੰਥ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ
ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਭੱਖਰ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਜਿੱਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਪੰਥਕ ਮਰਿਆਦਾ ਦੇ ਕੜੇ ਪਾਲਕ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰਵੋਚ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਜਦੋਂ-ਜਦੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਿਆਦਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਚੂਕ ਹੋਈ, ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਟੋਕਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।
ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦਾ ਯੁੱਧ ਤੇ ਸ਼ਹਾਦਤ
14 ਮਾਰਚ 1823 ਨੂੰ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦਾ ਯੁੱਧ ਹੋਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਦਾ ਟੱਕਰ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਤੇ ਕਬਾਇਲੀ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿਹੰਗ ਫੌਜ ਦੇ ਨਾਲ ਡੱਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੋੜਾ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੈਦਲ ਹੀ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਈ।
ਯਾਦਗਾਰੀ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਨੇੜੇ ਕਾਬੁਲ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮਾਧੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਵੇਂ ਖੰਡਾ ਤੇ ਤਲਵਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੁਰਜ ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਛਾਵਣੀ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਇਕੱਠਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ।
ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼
ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ — ਸ਼ੌਰਤ, ਬਲਿਦਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਠਾ — ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਾਰਭੌਮਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਸੀ ’ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪਾਵਾਂ ਸਹਿਤ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਇਹ ਲੇਖ "ਅਕਾਲੀ ਬਾਬਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ" ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ!
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें